W przypadku dzieci małoletnich istotnym czynnikiem wpływającym na matki jest urzeczywistnienie marzeń, zamiarów, które dziecko może uniemożliwić. Są one związane m.in. z życiem zawodowym, utrzymaniem reputacji, chęcią małżeństwa w niedalekiej przyszłości. Bywa, że dzieci stają się obiektem odreagowania złych emocji, problemów, skierowaniem na nie złości zamiast na osoby, które kobieta chciałaby skrzywdzić, a które pozostają poza jej zasięgiem, np. konkubent.

Dzieciobójstwo w polskim prawie

Przestępstwo dzieciobójstwa sankcjonuje art. 149 k.k. Jest to typ uprzywilejowany zabójstwa. Pojęcie „okres porodu” wywołuje wiele kontrowersji w doktrynie. Niektórzy stoją na stanowisku, że obejmuje on zaledwie kilka godzin od urodzenia się dziecka, inni wydłużają go do doby.

Obecnie orzecznictwo rozumie te określenie w zgoła inny sposób. Przyjmuje się, że chodzi nie tylko o sam poród, ale również o określony czas po nim, jeśli miał wpływ na matkę i pozostaje w relacji z zabiciem dziecka. Bierze się pod uwagę zarówno czynniki medyczne, jak i psychologiczne (istnieją koncepcje, że okres ten może trwać nawet do kilkunastu dni).

Kiedy matki najczęściej zabijają?

Praktyka pokazuje, że matki najczęściej mordują swoje potomstwo zaraz po ich narodzinach, choć bywają przypadki zabicia dzieci, gdy znajdują się jeszcze w łonie. Do przestępstwa może dojść w wyniku działania (czynne, gdy matka powoduje u dziecka uraz natury zewnętrznej, celem odebrania mu życia), jak i zaniechania (bierne, gdy matka umyślnie zaniedbuje potomstwo, nie udziela potrzebnej pomocy).

Profil psychiczny dzieciobójczyni

Badania na temat dzieciobójczyń

Według badań A. Księżopolskiej-Breś przeprowadzonych w latach 2002-2006 przeciętna dzieciobójczyni to zazwyczaj: młoda kobieta, niekarana, nie posiadająca męża czy innych dzieci, mieszkająca w rejonach wiejskich, z niskim wykształceniem.

Z innych analiz wynika, że w okresie od 1999-2000, kiedy stwierdzono 28 przypadków dzieciobójstwa, sprawczynie miały od 17 do 26 lat, w większości pozostawały pannami, więcej niż połowa z nich urodziła się w mieście, gdzie mieszkały z rodzicami lub posiadały własne mieszkania.

Opierając się na badaniach przeprowadzonych przez J. Kołowskiego,  można stwierdzić, że duża grupa kobiet zachodziła w ciąże z partnerami, z którymi pozostawały w związkach ‒ swój czyn argumentowały zaś strachem oraz negatywną opinią otoczenia.

Kolejne prace badawcze, których wyniki przedstawił zespół naukowców pracujących pod kierownictwem K. Marzec-Holki, potwierdzają wcześnie zakończoną edukację oraz bezrobocie dzieciobójczyń. Przyczyn zabójstwa szukają w problemach rodzinnych, stresie, stanach depresyjnych kobiet oraz uzależnieniach. 

Dyskusje na temat dzieciobójczyń

Od lat trwają dyskusje czy przyczyn pozbawienia życia potomstwa należy szukać w psychice młodych matek, które pozostają pod silnym wpływem zdarzenia, jakim jest poród, czy może kwestie społeczne nie są tutaj czynnikiem przeważającym (zła sytuacja finansowa, odrzucenie przez grupę społeczną).

Wiele osób nie do końca zdaje sobie sprawę, jak silnie oddziałuje na nas otoczenie, w którym żyjemy. Kobieta rodząca nie pozostaje odporna na naciski, jej zachowanie może wypływać z lęku o przyszłość.

Artykuł Dzieciobójczynie pochodzi z serwisu Kancelaria Adwokacka Wrocław - Adwokat Natalia Borysewicz.

Jak pokazują badania przeprowadzone na poczet konferencji zorganizowanej w Popowie przez biuro Penitencjarne CZSW, około 40% kobiet odsiadujących wyrok za zabójstwo partnera czuje się winne stosowanej wobec nich przemocy. Ich zdaniem nie wywiązywały się należycie z roli matki i żony, nieodpowiednio dbały o dom. Pozostawały w związku ze sprawcą z obawy o życie swoje i dzieci. Wiele z nich nadal zmaga się ze skutkami przemocy, wieloletni pobyt w zakładzie karnym postrzegają jako wtórną wiktymizację.

W związku z badaniami przeprowadzonymi przez Centrum Praw Kobiet, które na co dzień zajmuje się pomocą ofiarom przemocy, wynika, że kobiety, które dopuściły się zabójstwa na partnerze, wcześniej same spotykały się z groźbami nastawającymi na ich życie, dopuszczały się prób samobójczych. Może to wskazywać na zwiększone prawdopodobieństwo popełnienia czynu zabronionego, który nierzadko był tragicznym zbiegiem okoliczności, „kroplą, która przepełniła czarę goryczy”. Pokaźny procent badanych kobiet podejmował się próby walki z przemocą panującą w związku, wiele z nich chciało uwolnić się od sprawcy, niestety bezskutecznie.

Prawna obrona kobiet przed przemocą w Polsce

Nieodpowiednia reakcja wymiaru sprawiedliwości, długotrwałe sprawy sądowe, brak pomocy z zewnątrz to tylko niektóre z przyczyn bezradności kobiet. Wiele z nich było ponadto materialnie uzależnionych od swoich oprawców. Gdy w pewnym momencie zdały sobie sprawę, że nie mogą spodziewać się żadnej pomocy, stanęły przed dylematem: „ja albo on”. Rozważały pozbawienie życia siebie lub partnera. Przed samobójstwem powstrzymywała je często myśl o dzieciach i ich losie. W konsekwencji doprowadzone do granic wytrzymałości zdecydowały się na zabójstwo.

To co niejednokrotnie wyróżniało relacje, w których doszło do zabójstwa na tle przemocy, był nadmiar alkoholu spożywanego zarówno przez kobiety jak i mężczyzn. Często stanowiło to przesłankę na niekorzyść kobiet, gdyż zaburzało stereotyp przykładnej matki i żony. Rzadko sądy biorą pod uwagę przyczyny nadużywania przez nie alkoholu, który miał zmniejszyć napięcie, uśpić ból. Same badane wielokrotnie powtarzały, że ich partnerzy  siłą wymuszali na nich spożywanie alkoholu. Uzależnienie mężczyzny w wielu przypadkach zwiększało szansę na to, że kobieta będzie próbowała pozbawić go życia.

Jakie kobiety zabijają?

Charakteryzując sprawczynie zabójstw, które dokonały tego czynu na partnerze, należy wziąć pod uwagę relatywnie niski poziom inteligencji oraz edukacji tych kobiet. Według badań CPK, nie miało to wpływu na wydawane wyroki, chociaż skazane często nie potrafiły nawet zidentyfikować znaczenia swego czynu. Wysokość kary powinna się różnić, w zależności od stopnia wykształcenia oraz poziomu intelektu.

Warto również zwrócić uwagę, że wiele kobiet zaraz po zabójstwie okazywało współczucie, lęk, duże zdenerwowanie wywołane faktem tego, co się wydarzyło. Często dzwoniły po policję czy pogotowie, same starały się pomóc rannemu. Inne zachowywały się nieracjonalnie, ukrywając zwłoki mężczyzny, np. w łóżku lub garażu. Udawały, że nic się nie wydarzyło, co mogło wynikać z powątpiewania czy niewiary, że naprawdę zabiły partnera. 

Aby w pewien sposób zrozumieć skazane i ich sposób postępowania, należy przyjrzeć się zjawisku przemocy w rodzinie, które pośrednio doprowadziło do tragedii, a w konsekwencji skazania kobiety. Problem przemocy w rodzinie pozostaje ciągle  tematem tabu, mimo alarmujących statystyk w Europie i na świecie.

Rodzaje przemocy domowej

Przemoc domowa może przybrać cztery formy: fizyczną, psychiczną, seksualną i ekonomiczną. Przemoc fizyczna charakteryzuje się zachowaniami o różnym stopniu agresji, skutkujące obrażeniami na ciele ofiary, nierzadko przy użyciu niebezpiecznych przedmiotów, np. bicie, kopanie, wyrywanie włosów, popychanie, gryzienie. Przemoc psychiczna, najtrudniejsza z punktu widzenia postępowania karnego forma przemocy. Zazwyczaj jest konsekwencją agresji cielesnej, np. straszenie, wyśmiewanie, zastraszanie. Przemoc seksualna może polegać na zmuszaniu drugiej strony do kontaktów seksualnych, prostytucji, związana jest ze zjawiskiem tzw. gwałtu małżeńskiego. Przemoc materialna opiera się na ograniczaniu lub uniemożliwianiu podjęcia pracy zarobkowej, zabieraniu środków finansowych, niszczeniu przedmiotów należących do ofiary, kontroli.

Przyczyny przemocy

W literaturze podaje się wiele potencjalnych przyczyn tego zjawiska, takich jak: spożywanie alkoholu, brak zatrudnienia, frustracja, chęć sprawowania kontroli przez sprawcę, problemy seksualne, potrzeba odreagowania, pozbycia się napięcia. Przemoc nie jest aktem incydentalnym, w rzeczywistości sprawca dokładnie wie, co robi.

Etapy przemocy

Można wyróżnić trzy główne etapy przemocy: fazę narastającego napięcia, fazę wybuchu oraz fazę miodowego miesiąca. Na początku w sprawcy kumuluje się napięcie, które dopiero po jakimś czasie znajduje swoje ujście i wtedy jest on najbardziej agresywny.

Problemy zabójczyń

Niejednokrotnie kobiety, które już dłuższy czas są w związku przemocowym, instynktownie wyczuwają, kiedy nastąpi faza wybuchu. Bywa, że same prowokują mężczyznę, aby mieć to już za sobą. Ostatnie stadium to okres  tzw. latencji, kiedy sprawca zdaje się żałować swoich czynów, czasem przeprasza, prosi o wybaczenie, obiecuje leczenie. W konsekwencji partnerki mogą ulec złudzeniu, że jest szansa na zmianę i najczęściej zostaje przy mężu (konkubencie).

Potem kolejne fazy cyklu się powtarzają. Ofiary długotrwałej przemocy często zapadają na syndrom tzw. wyuczonej bezradności. Psychologie nazywają go Syndromem Bitej Kobiety. Towarzyszy mu permanentny strach, następuje wycofanie z kontaktów międzyludzkich, niskie poczucie własnej wartości.

Problemy ofiar przemocy

Kobiety maltretowane zazwyczaj nikomu nie zwierzają się ze swoich problemów, co może skutkować licznymi zaburzeniami psychicznymi. Wiele kobiet reaguje pasywnością, stara się przystosować, niektóre z nich podejmowały próby samobójcze. Niestety nic nie uchroni ich przed najgorszym. Pośród maltretowanych kobiet niewiele zdecydowało się uwolnić od przemocy przez pozbawienie życia sprawcy. Dlatego kwestie tzw. zabójstw domowych należy rozpatrywać w powiązaniu z problemem agresji w związkach. Może być to kluczem do zrozumienia motywacji skazanych. 

Badania na temat ofiar przemocy

W badaniach, które prowadzone są na szeroką skalę w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych, próbuje się ustalić, co odróżnia kobiety (ofiary przemocy), które zdecydowały się zabić swojego oprawcę, od kobiet bitych, które tego nie zrobiły. Aby to ustalić wzięto pod uwagę kwestie natury socjologiczno-demograficznej, przebieg związku ze sprawcą przemocy, nałogi, sytuację ekonomiczną, reakcje ofiar na agresję partnera, ewentualną pomoc instytucjonalną.

W Polsce nie ma jak dotąd opracowania, które zawierałoby analizę poświęconą sytuacji ofiar przemocy-zabójczyń. Rezultaty badań pokazują, ze skazane, które pozbawiły życia partnera, który je bił, często pochodziły z rodzin, gdzie obecna była przemoc, wielokrotnie były ofiarami wykorzystywania seksualnego. Wszystko to mogło zaburzyć ich obraz prawidłowych stosunków panujących w komórce, jaką jest rodzina. Nie są w stanie wybrać prawidłowego partnera.

Złożoność związków, w których występuje przemoc

Określono, że większość zabójczyń to osoby trochę starsze, nisko wykwalifikowane, przed samym aktem niejednokrotnie bezrobotne, uzależnione finansowo od mężów, konkubentów. Z reguły partnerzy grożą im śmiercią, dotkliwym pobiciem, co zwiększa ich lęk. Duża ich część nie była wcześniej karana.

Z niektórych analiz jasno wynika, że wiele skazanych ma problemy psychiczne, jest uzależniona od środków odurzających. W konsekwencji bite kobiety czują się jak w pułapce, nie widzą innego rozwiązania niż akt zabójstwa. Biorąc pod uwagę kontrolę mężczyzny w związku, niewiele z tych kobiet postrzega ich jako ewentualne ofiary.

„Zabójstwo domowe” różni się od innych głównie tym, że sprawca i ofiara nie są sobie obce, związki między nimi pozostają bardzo skomplikowane. U podłoża każdej sytuacji leżą indywidualne relacje, dlatego każdą z nich należy odrębnie potraktować, biorąc pod uwagę specyfikę zabójstw w rodzinie.

Kobiety generalnie rzadko popełniają czyn z art. 148 k.k. , kiedy już się na to zdobędą, ofiarą zazwyczaj jest ich partner ‒ sprawca przemocy. Zabójstwa te z reguły są wynikiem sytuacji, nie są planowane.

Artykuł Zabójstwa „domowe” pochodzi z serwisu Kancelaria Adwokacka Wrocław - Adwokat Natalia Borysewicz.

Wyjątkowo aprobuje się pokazanie agresji przez kobiety w sytuacji zagrożenia rodziny. Kobiety jednak zdecydowanie częściej tłumią w sobie negatywne uczucia, co może być związane z odczuwaniem strachu, poczuciem winy, bezradnością.

Kogo kobiety najczęściej pozbawiają życia?

Jedną z największych grup zabójczyń stanowią osoby, które pozbawiły życia partnera, który stosował wobec nich przemoc. Niegdyś same były ofiarami, by w pewnym momencie stać się sprawcą. Partnerzy stosowali wobec nich głównie przemoc natury fizycznej, psychicznej, seksualnej. Niejednokrotnie sam akt jest wynikiem konkretnej sytuacji, chęci obrony siebie oraz dzieci. Dominujące motywy ich działania to: poczucie krzywdy, zemsta, lęk. Tego typu zbrodnie nazwano „zabójstwami kuchennymi”.

Na początku lat 90. przeprowadzono w Polsce badania kliniczne na grupie 60 sprawczyń, biorąc pod uwagę ich osobowość, poziom inteligencji, stan nieprawidłowości ośrodkowego układu nerwowego. Na tej podstawie wyróżniono dwa typy zabójczyń. Pierwszy rodzaj to kobiety zwykle uzależnione od alkoholu, z zaburzeniami psychopatycznymi, które biorą aktywny udział w nieporozumieniach domowych. Drugą grupę stanowią osoby o prawidłowej sprawności umysłowej, rzadko zażywające alkoholu, a sam akt stanowił czynność spontaniczną na tle długotrwałego znęcania się.

Kogo zabijają kobiety?

Zazwyczaj kobiety popełniają zabójstwa na osobach najbliższych (konkubencie, mężu, dziecku), rzadziej obcych. Często wizja ewentualnych konsekwencji prawnych lub pogorszenie pozycji w społeczeństwie wydają się budzić mniejszy lęk niż nagły atak ze strony partnera. 

Motywy zabójstwa dokonanego przez kobietę

Inne  możliwe przyczyny zabójstw to: zabójstwo z zazdrości, na tle seksualno-erotycznym, ekonomicznym, patologicznym, pod wpływem środków odurzających. Gdy ofiarą jest osoba starsza, kobiety pozbawiają je życia pod wpływem współczucia, biorąc pod uwagę ich cierpienie.

Istotnym czynnikiem motywującym może być również sytuacja materialna kobiety, typ osobowości, zemsta, rzadziej zazdrość, choć spotykane są przypadki pozbywania się rywalek. 

Zabójczynie w różnych okresach historycznych

Do XX w. płeć piękna dopuszczała się głównie zabójstwa dzieci, przerywania ciąży. Wynikało to z obawy o reputację, opinię otoczenia, ewentualność reperkusji ze strony społeczeństwa i rodziny, zwłaszcza gdy kobieta nie miała wsparcia ojca dziecka czy była niezamężna. Rzadziej dochodziło do pozbawienia życia innych osób, były to przypadki nieliczne.

Dopiero w latach 60. i 70. XX w. zauważono znaczny wzrost zabójstw z użyciem przemocy, na które decydowały się kobiety. Próbowano to wyjaśnić teoriami emancypacyjnymi, które stanowiły m.in. o nasilonej aktywności kobiet w zakresie czynów karalnych.

Mimo tego informacje o zabójstwach dokonanych przez płeć uznawaną za słabszą budziły i nadal budzą niedowierzanie, zaskoczenie, a nawet szok. Głownie z uwagi na stereotyp kobiety panujący w kulturze, jako osoby łagodnej, bezkonfliktowej, rzadko przejawiającej zachowania agresywne.

Artykuł Dlaczego kobiety zabijają? pochodzi z serwisu Kancelaria Adwokacka Wrocław - Adwokat Natalia Borysewicz.